Van de pakweg 10.000 jongeren die in het secundair onderwijs in Aalst school lopen, beschikten ongeveer 100 leerlingen midden oktober nog niet over al het nodige studiemateriaal. Drie weken ervoor waren het er dubbel zoveel, volgens de boekenverantwoordelijken van de scholen. Dat leren we uit de boekencheckactie die het LOP-Aalst SO (Lokaal OverlegPlatform voor gelijke onderwijskansen) dit schooljaar voor de vierde keer organiseerde. In dit stuk graven we wat dieper in de data, roepen we extra vragen op en belichten we een aantal goede praktijken die tot voorbeeld kunnen strekken.

Als je principieel vindt dat elke leerling op 1 september over al het noodzakelijke schoolmateriaal zou moeten beschikken, dan is het een schande dat half oktober 1% van de leerlingen essentieel materiaal mist. Als je weet dat invulboeken het vaakst ontbreken, dan wordt duidelijk dat niet alleen het leerproces van deze jongeren gehinderd wordt. Niet kunnen verbergen voor je leerkrachten en klasgenoten dat je niet beschikt over bepaalde leerbenodigdheden, is een bron van stress en gêne.

Dat laatste maakt dat we onze eigen cijfers met een flinke korrel zout moeten nemen. Leerlingen en hun ouders zijn meesters in het verbergen van problemen. Boekenverantwoordelijken hebben een goed zicht op wie boeken bestelt, maar minder op wie aangeeft de boeken via alternatieve kanalen te zullen aanschaffen. Laat staan dat scholen leerlingen op hun woord kunnen geloven als ze zeggen dat ze thuis een computer met een internetverbinding hebben. Scholen en leerkrachten die dan hard doorvragen, kunnen hun gekoesterde vertrouwensband met de ouders en de leerlingen in gevaar brengen.

We hebben nog andere redenen om aan te nemen dat de 2 en 1% een onderschatting van het probleem is. We geven er enkele:

Zelfs als we geloven dat het aantal leerlingen dat noodzakelijke leermaterialen mist in de relatief arme Denderregio kleiner is dan men zou verwachten, dan blijft elke leerling die in dat geval is er een te veel. 100% van de leerlingen moet volwaardig aan het onderwijs kunnen deelnemen. In die zin willen we af van de optimistische 1% en de 0 halen.

Dat alle 16 secundaire scholen van het gewoon onderwijs in Aalst aan de enquête deelgenomen hebben, is een teken van hun engagement. Op vraag van het LOP rapporteerden ze over de redenen die ouders aangeven waarom kinderen schoolmateriaal missen en over hun inspanningen om kwetsbare leerlingen aan het nodige schoolmateriaal te helpen. Wat dat laatste betreft, leren we dat de aanpak die scholen het meest toepassen de ouders opbellen is. In die gesprekken wordt actief geluisterd en naar concrete oplossingen op maat gezocht: een afbetaalplan, een weggeefkast of geefwinkel, een sociaal fonds dat bijspringt, toeleiding naar gepaste lokale hulpverlening, inclusief het OCMW van hun gemeente dat onder bepaalde voorwaarden bijspringt tot een bedrag van 200 euro.

Belangrijker nog dan in actie schieten bij problemen is voorkomen dat leerlingen materialen missen. Sommige scholen hebben hun beleid op dat vlak de laatste jaren grondig aangepast en passen een belangrijk principe van de campagne ‘Samen Tegen Onbetaalde Schoolfacturen!’ toe: ze nemen de boekenverkoop zoveel mogelijk zelf in handen.

Een Aalsterse school laat geen invulboeken en zelfs geen handboeken meer aankopen en werkt met eigen materialen, een andere drukt de kosten door te kiezen voor een centrale aankoop. In de onderhandeling met de leverancier bedingen ze een betere prijs en daarna verkopen ze alles zonder winst aan de ouders. Een derde school koopt net als de tweede het lesmateriaal goedkoop centraal aan en levert meteen ook aan de ouders zonder hen de totaalkost aan te rekenen. Ouders betalen bij inschrijving een voorschot en de rest in schijven. Afgezien van late inschrijvers hebben de leerlingen van deze laatste school alle leermiddelen bij aanvang van het schooljaar. Dat is opzienbarend gegeven de relatief zwakke sociaaleconomische situatie van de leerlingenpopulatie en een mooi voorbeeld hoe een school een sterk gelijke onderwijskansenbeleid kan voeren.

De Aalsterse boekencheckcijfers voor 2025-2026 zijn op het eerste gezicht identiek aan die van vorig schooljaar. Als we echter nagaan welk specifiek materiaal gemist wordt, dan stellen we vast dat het aantal leerlingen dat klassieke handboeken ontbeert daalt, en dat het aantal leerlingen dat een computer mist, toeneemt. We vermoeden dat de beleidsveranderingen wat betreft de Digisprong en de voorafgaande onduidelijkheid errond een verklarende factor is. We zijn ons ervan bewust dat een computer duur is, van schoolboeken niet altijd. Het is zelden dat de kostprijs van één boek maar veeleer de som van alle boeken samen die de totaalrekening tot honderden euro opdrijft. Zelfs wanneer boeken doorverkocht kunnen worden, moeten ze eerst gekocht worden. De prijzen stijgen ook. Uitgeverijen leveren licenties voor digitale extra’s bij boeken. Die zijn in veel gevallen noodzakelijk om goed met het gedrukte materiaal te kunnen werken. Het ogenschijnlijk gratis extraatje zorgt er wel voor dat het basisproduct duurder wordt. Veel scholen hebben daar voorlopig nog geen antwoord op en zijn onvoldoende vertrouwd met het aanmaken van eigen digitale cursussen, opgemaakt in professionele onderwijsformats of het delen ervan in professionele leergemeenschappen. De leerkrachten die zelf goede digitale cursussen maken, met bijhorende instructiefilmpjes en nuttige links mogen school maken.

Een belangrijke vaak vergeten kost is die van het technisch materiaal in het secundair onderwijs met dubbele finaliteit of arbeidsmarktfinaliteit. Naarmate jongeren naar de hogere graden doorschuiven, stijgen de prijzen, al zijn er verschillen tussen de studierichtingen. En toch, ook de studiekost in de doorstroomfinaliteit is hoog. Volgens de laatste cijfers van de Gezinsbond kost een jaar SO in Vlaanderen in de eerste graad gemiddeld € 1.391,92. In de derde graad loopt dat in het KSO op tot € 2.162,28. Ook de andere onderwijsvormen zitten in de derde graad boven de 1.600 euro. Het roept de vraag op of er niet structureler ingegrepen moet worden, namelijk met een maximumfactuur voor het secundair onderwijs.

De hoge kost van het schoolmateriaal is zonder meer de hoofdreden waarom niet iedereen alle lesmateriaal tijdig heeft. Te laat geleverde boeken en leerlingen die laat van school of studierichting veranderen, zijn tot op zekere hoogte onvermijdelijk. Toch is er ondertussen een reden voor het missen van studiemateriaal die niet meer opgegeven wordt. De eerste jaren van onze boekencheck hoorden we regelmatig dat sommige ouders van leerlingen tevergeefs hadden geprobeerd om de schoolboeken te bestellen. Bij navraag bleek dat ze op de zwarte lijst van een leverancier stonden. Vzw Krijt heeft daar actie rond gevoerd. Met succes zo te zien, want wij stellen vast dat geen enkele ouder daar bij ons nog gewag van maakt.

LOP Aalst zal dit kalenderjaar zijn vijfde boekencheck doen en blijven leren en samenwerken met de scholen en externe partners. Het verwelkomt ook meer academisch onderzoek.

www.vlaanderen.be/statistiek-vlaanderen/inkomen-en-armoede/bevolking-onder-de-armoededrempel

www.gezinsbond.be/gezinspolitiek/overzicht-studiekosten-per-jaar#secundair-onderwijs

www.aanpakschoolfacturen.be/tools